«Диуани лұғат ит-түрк» сөздігі негізінде орта ғасырлық түркі дүниетанымының этнолингвистикалық және мәдени аспектілері

Аңдатпа

Мақалада Махмұд Қашқаридың «Диуани лұғат ит-түрк» атты тарихи-лексикографиялық еңбегі негізінде ортағасырлық түркі халықтарының дүниетанымы этнолингвистикалық және мәдени тұрғыдан қарастырылады. Қарастырылып отырған зерттеу тілдік деректерде көрініс тапқан көне түркілік дүниетанымның, дәстүрлердің, наным-сенімдер жүйесі мен әлеуметтік құрылымның концептуалды негіздерін зерделейді. Лексикалық бірліктер мен паремиологиялық формаларға (мақал-мәтелдерге) семантикалық және мәдени талдау жасау арқылы түркі халқының рухани мұрасы мен мәдени коды айқындалады. Этнолингвистика және когнитивті лингвистика пәндерінен алынған әдіснамаларды қолдана отырып, бұл зерттеу ортағасырлық түркі қоғамының тіл арқылы ашылған ділі мен дүниетанымдық құрылымына ғылыми түсіндірме ұсынады. Осы зерттеудің мақсаты екі жақты: біріншіден, тіл арқылы түркі мәдениетін түсінуге үлес қосу болса, екіншіден, ұлттық концептосфераны анықтау болып табылады. «Диуани лұғат ит-түрк» еңбегінің тілдік мәліметтеріне сүйене отырып, бұл зерттеу ортағасырлық түркі дүниетанымының этнолингвистикалық және мәдени өлшемдерін, әсіресе кеңістікті концептуалды қабылдау мен діни сабақтастық мәселелерін талдайды. Талдау нәтижелері көрсеткендей, көне түркілердің тік және көлденең кеңістікті бағдарлау түсінігі ежелгі дәстүрлерге, табиғи ортаға бейімделуге және көшпелі мал шаруашылығына тікелей байланысты болған, бұл Махмұд Қашқаридың жаңашыл дөңгелек картасынан айқын көрінеді. Сонымен қатар бұл картографиялық және ономастикалық мұра түркі тайпаларының кеңістіктік санасын көрсететін күрделі «дүниенің тілдік моделін» айғақтайды. Мақалада осы географиялық пайымдаулармен қатар ортағасырлық түркілердің рухани әлемі де қарастырылып, ондағы негізгі тәңірлік наным-сенімдердің ислам қағидаттарымен өзара үйлесімді тоғысуы ерекше атап өтіледі. Осылайша «Диуани лұғат ит-түрк» еңбегі түркілік мәдени бірегейлік пен этнолингвистикалық мұраның тарихи даму жолына терең бойлауға мүмкіндік беретін рухани сабақтастықтың маңызды алтын көпірі саналады.