Қазақстан Республикасында жергілікті өзін-өзі басқарудың демократиялылығын арттыру құралы ретінде әкімдерді сайлау тетіктері

Аңдатпа

Мақалада қоғамды демократияландыру факторы ретінде әкімдерді сайлау процесі қарастырылады. Мақаланың мақсаты Қазақстан Республикасында басқару жүйесін күшейту жөніндегі мемлекеттік саясаттың басым бағыты ретінде орталықсыздандыру процестерін өзектендіру болып табылады. Қаладағы аудан, аудандық маңызы бар қала, кент, ауыл, ауылдық округ әкімдерінің жанама сайлаудан тікелей сайлауға көшу тәжірибесі талданады. Облыстық маңызы бар қала аудандарының әкімдерін алдағы тікелей сайлауға қатысты Қазақстанның сайлау заңнамасына енгізілген өзгерістерді іске асыру перспективалары айқындалды. Зерттеу әдістемесі аналитикалық кластерге негізделген және әкімдердің сайлау тетіктерін жүйелі, салыстырмалы, болжамды және контент-талдаудан тұрады. Зерттеу нәтижелері әкімдерді тағайындау және сайлау моделінің демократиялық бастамалардың тұтастығы қағидаттарына сәйкестігін бағалауға мүмкіндік береді. Жергілікті басқару жүйесін реформалау кезінде ел басшылығының «халық үніне құлақ асатын мемлекет» қағидатына бейілділігі көрсетіледі. Қазақстан халқының қазіргі әлеуметтік-мәдени шындықтары мен мәдени-тарихи дәстүрлерінің талаптарына сәйкес келетін жергілікті өзін-өзі басқарудың демократиялығын арттыру үшін жоспарлы либералдық форматты таңдаудың маңыздылығы өзекті болып отыр. Әкімдерді сайлау процесінің тұжырымдамалық құрамдас бөліктері: Қазақстан Республикасының Конституциясына және әкімдерді сайлауды регламенттейтін Заңдарға дәл сәйкестігін көздейді; жергілікті басқару органдарын қалыптастыру процесін жетілдіру жөніндегі ел басшылығының бастамаларын өзектендіру; сайлау процесінің нормаларын реттеуге қатысты жергілікті қоғамдастықтың сұрау салуларына ден қою. Жергілікті басқару органдарына сайлауды ұйымдастыру тетіктері және оларды жақын және алыс шет елдердің осындай үлгілерімен салыстыру айқындалады. Билікті орталықсыздандыру сегментінде Қазақстан Республикасының сайлау заңнамасы нормаларының БҰҰ және ЕҚЫҰ ұсынымдарына сәйкестігі қажеттігі атап өтіледі. Жалпы, 2021 жылғы сайлауды өткізу және 2022 жылғы конституциялық өзгерістер әкімдерді сайлау процесін жетілдірудің басталуын белгіледі және өзін-өзі басқару органдарын тікелей сайлауға толық көшу үшін негіз қалыптастырды. Зерттеудің перспективалары әртүрлі деңгейдегі әкімдерге қатысты сайлау заңнамасын саралау және облыстарды, республикалық маңызы бар қалаларды және астананы қоса алғанда, барлық әкімдердің сайлануын біріздендіру туралы мәселенің төңірегінде шоғырланады.