Классикалық шағатай еңбектеріндегі Мұхаммед Шайбани Хан шығармаларының рөлі

Аңдатпа

Осыған дейін жүргізілген зерттеулер мен еңбектерге сүйене отырып, орта ғасырлық түркі әдеби тілі – шағатай тілі, Исламдық Орталық Азиядағы түркі әдебиетіне орасан зор ықпалды әдеби тіл болғандығын атап өтуге болады. Осы тұрғыдан алғанда, шағатай тілінің маңызды, тірек тұлғалары ретінде қарастырылатын Әлішер Науаи мен Бабурдың орны айрықша. Сондай-ақ, XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы көрнекті тарихи тұлға Мұхаммед Шайбани хан (1451–1510) шағатай классикалық дәуірі ақындарының бірі болды. Ол жаулап алушы және заң шығарушы ретіндегі рөлінен тыс, бірнеше туынды қалдырды. Атап айтқанда, өлеңдер жинағы Диван, діни-дидактикалық Бахру’л-Һуда (“Һидаят теңізі”) және фиқһқа, ислам құқықтануына жайындағы трактат.

Бұл мақала Шайбани хан шығармаларының шағатай әдебиетіндегі маңызын айқындап, тілдің дамуына қосқан үлесін көрсетуді мақсат етеді. Зерттеу шағатай әдебиетіне қысқаша шолу жасаудан және Шайбани ханның өмірі мен қызметіндегі негізгі кезеңдерді сипаттаудан басталады. Талқылау оның белгілі үш еңбегіне бағытталған. Якуб Карасой мен Август Сами еңбектеріне сүйене отырып, мақалада Шайбани ханның діни дискурсты, моральдық үндеулерді және саяси мазмұнды өз шығармаларына қалай тоғыстырғаны талданады. Оның туындылары поэтикалық форманы идеологиялық мақсатпен саналы түрде ұштастырып, бір жағынан сүнниттік исламды бекітуге, екінші жағынан саяси билігін заңдастыруға қызмет етті. Жүргізілген талдау нәтижелері Шайбани хан еңбектерінің тек әдеби мұра ретінде ғана емес, сонымен қатар шағатай әдеби дәстүрінің кең аясында діни әрі саяси ойдың пәрменді құралы ретінде де маңызға ие болғанын көрсетеді.