«Шежіре-и теракиме» еңбегінде кездесетін парсы сөздерінің семантикасы

Аңдатпа

Түркі жазба мұрасын, тарихи қолжазбалар мен жыр-дастандарды лингвистикалық тұрғыдан талдау – тілдің тарихи дамуын, қалыптасу жолдарын айқындауда маңызды орын алады. Зерттеу нысаны ретінде XVII ғасырда жазылған Әбілғазы Баһадүр ханның «Шежіре-и теракиме» еңбегі алынды. Аталған туынды – түркі халықтарының тарихы, мәдениеті, этнографиясы, географиялық атаулары жөнінде құнды мәліметтер беретін орта ғасырлық жазба ескерткіш. Бұл еңбек – Оғызнама дастанының араб әліпбиімен жазылған нұсқасы. Шежіре мәтінінің лексикалық құрылымында көне түркі сөздерімен қатар араб, парсы және моңғол сөздері де жиі кездеседі. Мақалада осы шежіреде кездесетін парсизмдердің лексика-семантикалық ерекшеліктері қарастырылады. Сонымен қатар, олардың қазіргі қазақ тіліндегі, қазақтың фольклорлық мұраларындағы және жыраулар поэзиясындағы қолданыс аясын анықтау көзделеді. Тарихи лексикологияда кірме лексика, әсіресе араб және парсы сөздері біртұтас «араб-парсы лексикасы» ретінде қарастырылса, бұл зерттеуде олар жеке тілдік қабат ретінде жеке-жеке талданады. Сондай-ақ, парсы сөздерінің қазақ тіліне сіңісу деңгейіне байланысты олар үш топқа бөлініп сипатталады: а) қазіргі қазақ тілінде бастапқы мағынасын сақтап қолданылып жүрген сөздер; ә) семантикалық өзгеріске түскен, бірақ қолданыста бар сөздер; б) қазіргі қазақ тілінде көнерген не мүлдем қолданылмайтын лексикалық бірліктер. Парсизмдердің фольклорлық жырлар мен қазіргі қазақ тіліндегі мағыналық ерекшеліктері де назардан тыс қалмайды. Зерттеудің басты мақсаты – «Шежіре-и теракиме» мәтінінде кездесетін парсы сөздерін лексика-семантикалық тұрғыдан саралай отырып, шағатай жазба тілі мен қазақ тілі арасындағы тарихи-тілдік байланыстарды ашып көрсету.