Қазақ-Қытай ортақ физикалық шекарасы қалыптасу тарихының алғышарттары: дереккөздік талдау

Аңдатпа

Қазақстанның тарихи-географиялық жайғасымы, байырғы Орта Азия мемлекеттерімен біртұтас жатқаннан бері, тарихтан ішкі-сыртқы саясаты және шекараларының қалыптасуы ірі державалар тарихымен тікелей байланысты. Бұл зерттеу Қазақ-Қытай қарым-қатынастарының дамуын зерттей отырып, бастама ретінде XVIII ғасырдың бірінші жартысында Жоңғар хандығының жойылу нәтижесінде Цин патшалығы мен Қазақ хандығының арасына ортақ шекара пайда болуын негізге алады. Зерттеу сонымен қатар Цин империясының Ішкі Азиядағы геосаяси стратегияларын, оның ішінде жоңғарларға қарсы жорықтарын, Тибетке әскери шабуылдарын және моңғол тайпаларына үстемдік орнатуға бағытталған әскери-дипломатиялық әрекеттерді қарастырады. Сондай-ақ XVIII ғасырдың екінші жартысында Ішкі және Сыртқы Моңғолияда, Тибетте және Орталық Азияда империялық әкімшілік бірліктердің пайда болуын қарастырады. Бұған қоса, Цин әулетінің Орталық Азиядағы әрекеттері қазіргі аумақтық бөліністерге және тікелей геосаяси ландшафтқа қатысты бірнеше тарихи қате түсініктерді қалыптасуына алып келді. Әскери жорықтар, әкімшілік бақылау және дипломатиялық келісімдер арқылы Цин және Ресей империялары Қазақстанның шекарасын бекітуде шешуші рөл атқарды. Бастапқы дереккөздер мен тарихнамалық тәсілдерді талдай отырып, бұл зерттеу Қазақстан-Қытай қарым-қатынастарындағы шекараның қалыптасуының, егемендіктің және тарихи жазбалардың күрделілігін ашып, сол арқылы Орталық Азияның геосаяси динамикасын кеңірек түсінуге және одақтас елдер арасындағы аумақтық даулардың нәтижесінде туындаған мәселелерді барынша азайтуға ықпал етеді. Сонымен қатар зерттеу империялық саясаттың XVIII ғасырмен шектелмей қазіргі таңда да мемлекеттік деңгейде резонанс тудыратын ұзақ мерзімді сенімсіздік пен қайшылықтардың мұрасын қалай тудырғанын көрсетеді. Тарихи үдерістерге және олардың қазіргі заманғы салдарына баса назар аудара отырып, зерттеу өткенге ғана емес, сонымен қатар Еуразиядағы шекаралық саясаттың тұрақты өзектілігіне түсінік бере отырып, тарихи зерттеулер мен қазіргі қалыптасқан геосаяси түсінік арасындағы алшақтықты азайтуды мақсат етеді.